ازليت ، وحدانيت ، ملكيت ، حق بودن ، خير بودن ، قهر وجهر ، تماميّت وقيّوميّت . * مسألهء ماهيت ووجود ذهني : سيّد سند در حاشيهء قديم خود بر شرح تجريد ( صفحات 26 - 27 ) ابتدأ دوگونه وجود را براي ماهيت عنوان كرده است : 1 - وجود خارجي كه ماهيت به اعتبار آن تحت مقوله‌اى از مقولات است . 2 - وجود ذهني كه به اعتبار آن كيفيّت نفساني است . وى پس از استناد به سخن ابن سينا در الهيات الشفاء مىگويد : ماهيت واحد در خارج نمىتواند هم جوهر وهم عرض باشد وما آن را محال مىشمرديم ولى اشكالى ندارد كه معقول اين ماهيت كه در خارج ، جوهر است ، در ذهن عرض وكيفيّتى نفساني باشد . وسرانجام متذكر مىشود كه : به‌هرحال صادق بودن تعريف كيف بر جميع ماهيات به حساب وجود ذهني ، ما را بر آن داشت كه صور همهء مقولات را در ذهن از مقولهء كيف بدانيم . « 1 » ملا هادي سبزوارى بر اين عقيدهء سيّد انتقاد كرده ، مىگويد : عقيدهء أو براي دفع اشكال صدق جوهريت وعرضيت كافى است ، ولى اشكال جزئي بودن وكلى بودن امر واحد را برطرف نمىسازد . « 2 » ليكن اين عقيدة مورد قبول وتأييد صدر المتألهين قرار گرفته است . وى تقدّم وجود بر ماهيت را پذيرفته ونيز وجود را موجب تعيّن ماهيت مىداند . ازاين‌رو صدر المتألهين مانند صدر الدّين به‌طور كلى ماهيات ذهني را از مقولهء كيف به شمار مىآورد ، ولى وجود ذهني ماهيات را مانند وجود خارجي آنها از مقولات دهگانهء جوهر وعرض خارج مىداند « 3 » ودر دفاع از عقيدهء سيّد ، ضمن ايراد همهء اعتراضات دوانى بر صدر الدّين ، هيچ‌يك را وارد ندانسته ، به تك‌تك آنها پاسخ مىدهد . « 4 » آثار وتأليفات مير صدر الدين كتب تراجم وفهارس ، از 16 اثر كه قطعا از تأليف سيّد سند مىباشد ، نام برده‌اند . لازم به ذكر است كه همهء آثار اين فيلسوف بزرگ به صورت نسخه‌هاى خطى در

--> ( 1 ) . بررسى آثار وأفكار فلسفي مير صدر الدّين ، عبد اللّه شكيبا ، 267 . ( 2 ) . شرح مبسوط منظومه ، مرتضى مطهرى ، 2 / 133 - 134 . ( 3 ) . الاسفار الأربعة ، 2 / 189 و 288 . ( 4 ) . همان ، 1 / 320 - 323 .